تردیدی نیست که مبانی و زیرساخت های علوم انسانی در زندگی نظری و عملی انسان تاثیر به سزایی دارند، چرا که نوع نگاه محقق به انسان، مسایل زیادی را از قبیل موضوع، روش و کاربرد در علوم انسانی معین کرده و از سوی دیگر، رفتارها، اعتقادات و حتی احساسات افراد بر این اساس شکل گرفته و تقویت می شود، از این رو بررسی آنها ضروری است. در این مقاله آن دسته از مبانی انسان شناختی علوم انسانی که دیدگاه های روانکاوانه اریک فروم بر آنها استوار است در قالب عناوینی چون اومانیسم، ماهیت انسان، از خودبیگانگی، سرشت مشترک انسان ها، انسان و دین و نیز انسان کامل، بررسی شده و با توجه به معارف اسلامی نقد می شود.

«تربیت دینی»، تربیتی جامع و منشوری کامل در جهت ارتقای انسان به سوی کمال است. و مقاله حاضر نیز در این راستا و با توجه به این ضرورت، به بررسی مبادی، مبانی و ره آوردهای دو مدل تربیتی در خور استنتاج از آرای دو متفکر بزرگ در دو حیطه تاثیرگذار بر زندگی انسان می پردازد. دیدگاه یک روان شناس به نام اریک فروم (1980-1900) و یک فیلسوف اسلامی به نام ملاصدرا که هر دو مساله دین و کارکردهای خداباوری را در کانون توجه خود قرار داده اند. اریک فروم که از طرفداران روان شناسی اجتماعی است و روان شناسی فردی را مردود می شمرد به شدت از تاثیر اجتماعی دین دفاع می کند و از این منظر، به تبیین روان شناختی دین می پردازد و صدرا نیز فیلسوفی است که معتقد است هر موجودی از شوق و عطشی فطری نسبت به کمال ویژه خود برخوردار است. او حس کمال جویی و سعادت طلبی را در نهاد همه موجودات، اعم از محسوس، طبیعی و نفوس و حتی عقول، متمرکز می داند.مقاله حاضر با مقایسه مفاهیم بنیادین دین، تربیت و تاثیرات متقابل این دو بر یکدیگر از دیدگاه این دو اندیشمند، به مقایسه مدل تربیت دینی در ساحت فکری ایشان پرداخته و با اشاره به نقاط هم سو و در عین حال، جهات افتراق دیدگاه آنها و بیان وجوه مختلفی هم چون حرکت و شدن، عشق ورزی، اخلاق، آزادی، دست یابی به سعادت و ... در نهایت برتری نگرش صدرایی را آشکار خواهد نمود.

انسان در عصر حاضر به دلیل رشد صنعت و تکنولوژی از معیارها و ارزش های اخلاقی فاصله گرفته است، بنابراین، برای تعالی نیاز دارد از هر آنچه می تواند به تقویت این مهم یاری رساند، بهره بگیرد. اریک فروم روان شناسی را جدا از اصول اخلاقی نمی داند؛ از این رو، منش و شخصیت انسان در زندگی را ترکیبی از جهت گیری های غیربارور که شامل گیرنده، استثماری، بازاری و مال اندوز و جهت گیری بارور و خودانگیخته می داند. وی به گونه ای افراطی به ارزش و مقام انسان ارج می نهد، زیرا تحت تفکر اومانیسم به اصالت و محوریت انسان در زندگی معتقد است. انسان در اشعار بهبهانی جایگاه والایی دارد، زیرا وی به وجود واجب الوجود ایمان داشته و به آن به عنوان مرجع قدرتی فراتر از انسان معتقد است. هدف از این جستار تحلیل جهت گیری های شخصیت (بارور و غیربارور) در رویکرد روان شناختی-جامعه شناختی اریک فروم در اشعار سیمین بهبهانی برای شناخت هرچه بیشتر شخصیت و افکار اوست. روش تحقیق در این پژوهش تحلیلی-توصیفی است. بهبهانی و فروم جایگاه انسان در هستی، تکامل، سعادت و رسیدن او به خیر و تعالی را در نظر دارند، اما تفاوت بارز میان آن ها انسان محوربودن فروم و دین محور بودن بهبهانی است.

در سالهای اخیر در ادبیات پژوهشی روان درمانی و مشاوره، علاقه وافری نسبت به کمال گرایی مشاهده می شود و به نظر می رسد نقش برجسته ای در سلامت روان فرد و جامعه داشته باشد. هدف این پژوهش بررسی تطبیقی کمالگرایی و ویژگی های انسان کامل از دیدگاه امام سجاد و اریک فروم است. پژوهش حاضر با رویکردی کیفی انجام شده و برای تحلیل داده ها از روش تحلیل محتوا استفاده شد. نتایج نشان داد ابعاد کمال گرایی بر اساس صحیفه سجادیه شامل بعد عاطفی(مانند دوستی پروردگار)، بعد رفتاری(مانند ایمان به معاد و کسب رضایت پروردگار)، بعد معنوی(مانند ایمان به معاد) وبعد رفتار اجتماعی و شخصی (مانند ظلم ستیزی و شکرگذار و قدر دان بودن) است و مبنای کمال گرایی در وهله اول شامل خدا محوری و در وهله دوم شامل انسان محوری می باشد. در حالی که مبنای کمال گرایی از دیدگاه اریک فروم بر محوریت خود انسان تاکید دارد و بنابراین می توان بیان کرد که بر اساس صحیفه سجادیه تعادل بین ابعاد کمال گرایی با مبنای خدا محوری و انسان محوری برای انسان کامل بودن ضرورت دارد.

از دوران باستان تاکنون، حکومت ها با ایجاد پایگاه و گسترش فرهنگ در خارج از سرزمین خود در پی نوعی استعمار بر انسان ها بوده اند. یکی از جریان های ادبی معاصر، ادبیّات مقاومت و استثمارستیز است که شاعران در مقابل جریان های ضدآزادگی و ستم حاکمان خودکامه مردم را به ایستادگی تشویق می کنند. از دیدگاه فروم خودکامه گان و استثمارگران می توانند در تسلّط بر جامعه و انسان ها موفّق شوند، امّا نمی توانند مانع ظهور واکنش در مقابل رفتار غیرانسانی خود باشند؛ بنابراین واکنش افراد جامعه می تواند باعث فروپاشی دستگاه استثمارگران گردد. سیمین بهبهانی، از شاعران معاصر ایران، سکوت را در مقابل حکومت دیکتاتوری پهلوی جایز نمی داند و با استفاده از اشعار خود در مقابل آنان به پا می خیزد. هدف از این پژوهش تحلیل استثمارستیزی جامعه شناختی در اشعار سیمین بهبهانی با تکیه بر نظریات اریک فروم است. روش تحقیق در این جستار تحلیلی-توصیفی است. یافته های پژوهش نشان می دهد که میان نظریه ی فروم و اشعار بهبهانی اشتراکات فراوانی وجود دارد. بهبهانی از مجموعه ی رستاخیز (1352) به بعد نظام پهلوی را مورد نقد قرار می دهد. وی در اشعارش به ناهنجاری های حاصل از استثمار حکومت در جامعه توجّه ویژه ای دارد.

این مقاله به بررسی علل گرایش انسان به دین، از دیدگاه اریک فروم می پردازد. روی کردهای مختلف جامعه شناختی، روان شناختی و فلسفی-الاهیاتی، در این مساله وجود دارد. اریک فروم دو عامل نیاز به نگرش مشترک و همگانی، و مسوولیت گریزی را سبب گرایش انسان به دین بیان کرده است. از آن جا که این دو نیاز در بشر دائمی است، گرایش به دین نیز در طول تاریخ، همیشگی بوده است. فروم معتقد است گرایش به دین، پیامدهای ناگواری دارد؛ مانند پیدایش حکومت های ستمگر و مستبد دینی، ظهور طبقه عالمان دینی سو استفاده گر و بروز جنگ های متعدد. دیدگاه های اریک فروم در باب منشا گرایش به دین اشکالاتی دارد: به نظر می رسد که وی مرتکب مغالطه شده و پیدایش نگرش مشترک در سایه ی دین واحد را، که نتیجه دین داری است، علت فاعلی گرایش انسان به دین بیان کرده است. همچنین مسوولیت گریزی عامل گرایش به دین نیست؛ چراکه دین، خود، مسوولیت آور است و به سبب همین ویژگی است که برخی، از پذیرش آن سر باز می زدند. لوازم ناگواری که فروم برای گرایش به دین برشمرده است درباره همه ادیان صادق نیست.

تحقیق حاضر بررسی اهمیت، کاربرد و تأثیرات روانشناسی بر آموزش ادبیات دانش آموزان دبیرستانی است که با روش توصیفی-تحلیلی صورت پذیرفته است. در میان نظریه های معاصر روان شناسی، تمرکز مقاله بر نظریه ی آزادی و حس مشترک است که توسط اریک فروم ارائه شد. هرچند امروزه اهمیت روان شناسی در تمامی سطوح آموزشی همچنین درباره ی معلمان و نحوه ی تدوین کتاب های درسی مورد توافق جمعی قرار گرفته، اما در مورد درسی همچون ادبیات این قاعده جنبه ی خاص تری پیدا می کند. با تحلیل آرای فروم این نتیجه حاصل می گردد که ادبیات وضعیت و زمینه ای را خلق می کند که به شکل بالقوه شکوفایی ذهنی مخاطبان (و در اینجا دانش آموزان) را به دنبال دارد. بر اساس تحلیل این منطق، ادبیات شکلی از آزادیِ راستین را در ذهن مخاطب می پرورد که نسبت به صُور جعلی یا فانتزی آن، مترقی تر است. در این میان جهت دهی مناسب به کتاب های درسی و آگاهی معلم به چنین افقی، شروط ضروری است. بررسی این مسئله نشان می دهد که جایگاه دستاوردهای روان شناسی در آموزش ادبیات تا چه اندازه گسترده و قابل اتکاست.

اریک فروم، روان­کاو انسان­گرا، با تأکید بر تأثیر جامعه در شکل گیری نیازهای روانی بشر، پنج نوع نیاز اساسی را برای جامعۀ انسانی، تعریف کرده است. پژوهش حاضر، با بهره گیری از الگوی فروم و به شیوۀ تحلیلی­­توصیفی نیازهای روانی بشر را در اشعار فروغ فرخزاد بررسی می کند. یافته های پژوهش حاکی از آن است که هر پنج نیاز روانی مطرح در نظریۀ فروم، در اشعار فروغ فرخزاد، دارای مصادیق مشخصی هستند: نیاز به پیوستگی در قالب عشق و پیوند با طبیعت نمود یافته است؛ نیاز به خلاقیت، با گرایش فروغ نسبت به شعر و شاعری، ارتباط دارد؛ هویت ایرانی، جهت گیری نسبت به مسئلۀ دین و توجه به ریشه های دوران کودکی از دیگر نمودهای توجه فروغ فرخزاد به نیازهای روانی انسان در اشعار خویش است. همچنین مطابق با بررسی های فرومی، نمونه هایی از منش گیرنده، بهره کش، مرده گرا و بارور در اشعار فروغ مشاهده می شود که حاکی از تأثیر جامعه بر ایجاد کنش های روانیِ متن است. نتیجه آنکه بخش ناخودآگاه شعر فروغ فرخزاد، دربرگیرندۀ مجموعۀ مشخصی از نیازهای انسانی است که در صورت تأمین و تحقق، می تواند زمینۀ سعادت نوع بشر را فراهم آورد.

یکی از موضوعات مهم در شعر سهراب سپهری، فلسفه تعلیم و تربیت و توجه او به این ساحت بنیادین حیات بشری است. این موضوع به این دلیل اهمیت دارد که جهان بینی، شخصیت و زندگی عملی خود سپهری نیز از دهه چهل خورشیدی بدین سو، دگرگونی عظیمی داشته است. هدف از این پژوهش، نشان دادن ابعادی از تاثیرپذیری سهراب سپهری از رویکردهای پدیدارشناختی در تعلیم و تربیت و مشخص کردن همسویی و همخوانی نظرات وی با نظریات اریک فروم (1980-1900) است. در نگاه پدیدارشناسانه سپهری و فروم، کودکی مفهومی فلسفی دارد و معادل آزادی، ادراک شهودی پدیده ها و کسب تجربه فردی است، بروز غرایز و سائق ها، زمینه کسب «فردیت» کودک است و بلوغ، زمان استقلال از افکار و اعمال تقلیدی است. ستیز با عادات، نهی و نفی دانش تحمیلی، ستایش تنهایی و پذیرش مرگ از دیگر موارد همسویی نظرات سپهری و اریک فروم به شمار می روند.